İngilizce’de “fact-checking” olarak adlanlandırılan, Türkçe’ye doğruluk kontrolü olarak çevirdiğimiz bu kavram, başta siyasetçilerin iddia ve demeçlerinin doğruluklarını ölçen bir çalışma olarak nitelendirilebilir.

2014 yılının haziran ayında yayın hayatına başlayan Doğruluk Payı, dünyada 50’ye yakın ülkede 100’ün üzerinde kurumun yapmakta olduğu bir çalışmanın Türkiye’deki ilk örneği olarak üçüncü yılını doldurmak üzere. İngilizce’de fact-checking olarak adlanlandırılan, Türkçe’ye doğruluk kontrolü olarak çevirdiğimiz bu kavram, başta siyasetçilerin iddia ve demeçlerinin doğruluklarını ölçen bir çalışma olarak nitelendirilebilir. Bu disiplin altında, iddia kontrolü, vaat kontrolü ve sosyal ve geleneksel medyada yer alan görsel ve içeriklerin doğruluğunu araştırmak gibi faaliyetler bulunurken, kamuoyunun da bu çalışmalara ilgisi gün geçtikçe artmakta.


Doğruluk kontrolü nasıl ortaya çıktı?

Kamuoyunu doğru bilgilendirmekle sorumlu olan siyasetçilerin ve bunun denetimini gerçekleştirmede yetersiz kalan medya kurumlarının eksikliklerinin denetimi ve elde edilen bulguların kamuoyu ile paylaşılmasını hedefleyen doğruluk kontrolü çalışmalarının geçmişi 2000’li yılların başına kadar uzanıyor. 2003 yılında Amerika Birleşik Devletleri’nde eski Associated Press ve CNN muhabirlerinin factcheck.org‘u kurması ve 2007 yılında Florida merkezli Tampa Bay gazetesinin bir projesi olarak yayına başlayan ve 2009 yılında dünyanın en prestijli gazetecilik ödüllerinden biri olan Pulitzer’i kazanan Politifact’in kurulmasının, bu disiplinin dünyada hızlıca yayılmasına ve medya çalışmalarına tamamlayıcı bir kavram olarak kabul edilmesine aracılık ettiğini söyleyebiliriz.

Özellikle 2016 yılında Donald Trump’ın başkan adaylığı ve sonrasında başkanlığı kazanması ile birlikte doğruluk kontrolü işi de dünyada oldukça geniş bir coğrafyada, her geçen gün daha fazla insan tarafından bilinir hale geldi. Trump’ın ABD başkanı olması, orta ve uzun vadede basın özgürlüğü için çeşitli tehlikeler barındırsa da, kısa vadede ABD’deki basın kuruluşlarının doğruluk kontrolü anlamında kendilerine gelmesine ve bu alana daha fazla önem vermelerine yol açtı.


Uluslararası Doğruluk Kontrolü Ağı

Her ne kadar doğruluk kontrolü çalışmalarının ilk örnekleri, özellikle ABD’de, gazeteciler tarafından başlatılmış olsa da, bugün dünyada doğruluk kontrolü yapan çalışmaların tamamı gazetecilerden oluşmuyor. Bugün sayıları 100’ün üzerinde olan bu çalışmaların birçoğu sivil toplum kuruluşları tarafından yürütülmekte ve gün geçtikçe yeni girişimler ortaya çıkarak bu kavramın gazeteciler dışında da uygulanma alanları genişlemekte. Türkiye’den de Doğruluk Payı’nın kurucu yönetim kurulu üyelerinden olduğu çatı organizasyon olan “Uluslararası Doğruluk Kontrolü Ağı” (International Fact-Checking Network) bünyesinde çok sayıda gazetecilik ekolünden gelmeyen, hatta bu alana tepkili birçok pratisyen ve aktivist doğruluk kontrolü çalışmalarını yürüterek siyasetin daha hesap verebilir ve şeffaf olması için çaba harcıyor.

Uluslararası Doğruluk Kontrolü Ağı’nın tüm dünya genelinde yayıngınlaştırmak istediği doğruluk kontrolü çalışmaları bazı temel kriterleri içeriyor. Örneğin, doğruluk kontrolü yapan kurumların şeffaflığı, çalışanlarının objektif yargıları ve bu kişilerin ülkedeki siyasi partiler ile resmi bağlarının bulunmaması bunlardan birkaçı. Bunların yanı sıra, metodoloji kısmı da tüm dünyada ortak bir paydada buluşturulmaya çalışılıyor.

Kuruluşundan bugüne, bir cumhurbaşkanlığı seçimi, iki genel seçim ve bir halk oylaması süreçlerini deneyimleyen Doğruluk Payı, sosyal medya ve geleneksel medya kanallarını kullanarak yaydığı düzenli çalışmalarıyla, doğruluk kontrolü yöntemini Türkiye’de yaygınlaştırmaya çalışmaktadır. Doğruluk Payı, Türkiye siyasetinde veri temelli yayıncılığın referans noktası olma hedefine yürürken, en büyük gücünü takipçilerinden ve siyasetin daha hesap verebilir olmasını arzu eden geniş bir topluluktan almakta.

Dünyadaki gelişmeleri yakından takip eden, bu alanda uluslararası liderlik üstlenmekte kararlı olan ve doğruluk kontrolünü en iyi şekilde uygulayan bir oluşum olmaktan gurur duyuyoruz. Bugüne kadar 1000’e yakın analiz, 70 adet ölçülebilir vaat kontrolü, başta Google olmak üzere yürüttüğü ortak çalışmalar, haftalık video yayınları ve yüzlerce öğrenciyle birlikte gerçekleştirdiği Doğruluk Kontrolü Atölyeleriyle doğru bilginin önemini kamuoyuyla paylaşmaya ve siyasetten doğruluk talep eden bir topluluk oluşturmak için çalışmalarını sürdürmektedir.

                                                                                                                                                                                                               Baybars Örsek
Doğruluk Payı Kurucusu